Ngekuya ngekuya ngeMtsetfosisekelo weRiphabliki yaseNingizimu Afrika, 1996 (uMtsetfo No. 108 wanga-1996), wonkhe umuntfu unelilungelo lekutfola telekelelo tesicinisekiso setenhlalakahle uma ngabe behluleka kutiphilisa.
Selekelelo yimali lengukheshi lesuka kuMbuso iyiswe ebantfwini labahluleka kutiphilisa. Ikhokhelwa bantfu labahluphekile kutsi batfole tintfo tekutiphilisa letisisekelo nekutsi bakhone kutfola loko kuncane kute baphile. Telekelelo tiniketelwa kwesekela umgomo weliTiko wekuhlomisa bantfu labaphuyile kanye nekucinisekisa imphilo lencono kulabo labangenalutfo.
Uma ngabe ufaka sicelo selusito lwetenhlalakahle, timali temuntfu lofaka sicelo naleti temlingani nobe nalabanye bantfu labatsintsekako tiyehlolwa kute kubonwe kutsi lomuntfu uyafaneleka yini kutfola selekelelo sahulumende. Loku kubitwa ngekutsi ?sivivinyo sekufaneleka?. Inchubo yekutfola selekelelo kumele ingatsatsi tinsuku letindlula kuletimbili kusukela kufakwe sicelo.
Kunetinhlobo letintsatfu tetelekelelo tebantfwana:
A. Selekelelo semntfwana welusiso
B. Selekelelo sekondla umntfwana
C. Selekelelo sekunakekela umntfwana
Khumbula: Letekelelo banikati njalo ngenyanga.
A. SELEKELELO SEMNTFWANA WELUSISO
Inchazelo:
Selekelelo semntfwana welusiso sikhokhelwa kubatali labasiselwe egameni lemntfwana welusiso labahlala naye ngekuya ngeMtsetfo wekuNakekelwa kweBantfwana, 1983 (uMtsetfo No. 74 wanga-1983).
Tidzingo:
Umuntfu lofaka sicelo/umntfwana kumele abe sakhamuti saseNingizimu Afrika ngesikhatsi kufakwa sicelo.
Matisi lonemagabelo lonetinhlamvu letingu-13 losebentako wemuntfu lofaka sicelo kumele uniketwe.
Incwadzi yasenkhantolo lekhombisa simo sekunakekela umntfwana welusiso kumele iniketwe.
Umntfwana welusiso kumele ahlangabetane netidzingo tesivivinyo sekufaneleka, lesingu-R12 720 ngemnyaka.
SINGAFAKWA KUPHI SICELO SESELEKELELO
Faka sicelo eHhovisini leteNhlalakanhle edvute nalapho kuhlala khona lofaka sicelo.
Uma ngabe labafaka sicelo babadzala kakhulu nobe bagula kutsi bangaya ehhovisi kuyofaka sicelo, lilunga lemndeni nobe umngani angafaka sicelo egameni labo.
Lifomu lekufaka sicelo litawugcwaliswa phambi kwesisebenti seliTiko.
Uma ngabe lifomu lesicelo seligcwalisiwe, umuntfu lofaka sicelo utawuniketwa siliphu.
Siliphu kumele sigcinwe ? sisebenta njengebufakazi bekufaka sicelo.
Kute imali lekhokhelwako uma kufakwa sicelo.
Uma ngabe sicelo singavunywa liHhovisi leTenhlalakahle, umuntfu lofaka sicelo kumele atiswe ngencwadzi kutsi kungani sicelo sicitsiwe.
Umuntfu lofaka sicelo unelilungelo lekufaka sikhalo ngencwadzi kuNdvuna yeTenhlalakahle esifundzeni sakhe, achaze kutsi kungani angavumelani nalesincumo. Lesikhalo kumele sifakwe kungakendluli tinsuku letingu-90 tekwatiswa kwemphumelo walesicelo.
LUSUKU LWEKUNIKETWA KWETELEKELELO
Uma ngabe sicelo semukeliwe, umuntfu lofaka sicelo utawukhokhelwa kusukela ngelilanga lekufakwe ngalo sicelo.
UMA NGABE SICELO SESELEKELELO SICITSIWE
Umuntfu lofaka sicelo kumele atiswe ngencwadzi ngetizatfu tekucitfwa kweselekelelo, futsi nangelilungelo lakhe lekufaka sikhalo kungakendluli tinsuku letingu-90 tekwatiswa.
TINDLELA TEKUKHOKHELWA
Ngakheshi
Ebhange
Eposini
Kukhokhela esikhungweni
Khumbula: Uma ngabe umuntfu lofake sicelo uyehluleka kulandza selekelelo, umbambeli angakhetfwa kutsi alandze selekelelo ngato tonkhe tikhatsi egameni lemuntfu lofaka sicelo.
KUHLEHLISWA KWETELEKELELO
Loku lokulandzelako kungaholela ekuhlehlisweni kweselekelelo:
Tingucuko tetintfo
Umphumela wekubuyeketwa
Kwehluleka kubambisana ngesikhatsi kubuyeketwa selekelelo
KUBUYISELWA KWETELEKELELO
Sicelo sekubuyiselwa kweselekelelo kumele sitfunyelwe kungakendluli tinsuku letingu-90 tekuhlehliswa.
TIZATFU MBAMBA TEKUNDLULISWA KWETELEKELELO
Kufa
Kufakwa esikhungweni sembuso
Sicelo asikatsatfwa tinyanga letintsatfu letilandzelanako
Sikhatsi sekukhubateka kwesikhashana sindlulile
Umuntfu lofake sicelo akekho kuRiphabliki sikhatsi setinyanga letisitfupha nobe ngetulu
KUBUYEKETWA
Umuntfu lofaka sicelo kumele avete nobe nguyiphi imali layitfolako ngesikhatsi afaka sicelo. Loku kutawuba yincencenye yesisekelo lesi liTiko litawutsatsa ngaso sincumo sekutsi selekelelo sibuyeketwe. Umuntfu lofaka sicelo utawatiswa etinyangeni letintsatfu ngaphambi kwelusuku lwekubuyeketwa nobe uma sekusondzele lusuku lwesitifiketi sekuphila.
B. SELEKELELO SEKONDLA UMNTFWANA
Leselekelelo sichutjekiswa kubantfwana labangaphasi kweminyaka lelishumi nakunye, labanakekelwa ngumnakekeli wemntfwana, futsi sitawuchutjekiselwa eminyakeni lemitsatfu kufaka bantfwana labangaphasi kweminyaka lengu-14, sibonelo:
/2005 ? ngaphasi kweminyaka lengu-11
/2006 ? ngaphasi kweminyaka lengu-14
Inchazelo:
Selekelelo sekondla umntfwana sikhokhelwa umnakekeli wemntfwana egameni longaphasi kweminyaka lengu-11. Umnakekeli ngunobe ngumuphi umuntfu lonemtfwalo wekubuka tidzingo temntfwana onkhe malanga, futsi lokungenteka uhlobene nemtfwana nobe lokungenteka akakahlobani nemntfwana.
Tidzingo:
Umuntfu lofaka sicelo kanye nemlingani wakhe kumele bahlangabetane netidzingo tesivivinyo sekufaneleka, lesingu-R9 600 ngemnyaka etindzaweni tasemadolobheni kantsi emaphandleni sibe ngu-R13 200.
Umntfwana kanye nemnakekeli kumele kumele babe takhamiti taseNingizimu Afrika futsi bahlala eNingizimu Afrika.
Umuntfu lofaka sicelo kumele kube nguye lonakekela lowo mntfwana.
Umntfwana kumele abe ngephasi kweminyaka lengu-11.
Matisi lonemagabelo lonetinhlamvu letingu-13 wemuntfu lofaka sicelo kanye nesitifiketi sekutalwa lesinetinhlamvu letingu-13 semntfwana kumele kuniketwe.
Umnakekeli angeke afake sicelo sebantfwana labandlula kulabasitfupha labangesibo bakhe ngekwengati.
Umntfwana angeke atfole selekelelo uma ngabe ?
umnakekeli akasiso sakhamuti saseNingizimu Afrika;
umnakekeli utfola umholo wekunakekela lowo mntfwana;
umntfwana ungetulu kweminyaka lengu-11;
umnakekeli sewuniketiwe selekelelo semntfwana;
umuntfu lofaka sicelo akusuye umnakekeli wemntfwana; nobe sikhungo sitfola umholo wekunakekela umntfwana.
D. SELEKELELO SEKUNAKEKELA UMNTFWANA
Inchazelo:
Leselekelelo sikhokhelwa batali, batali belusiso, beluleki nobe bagcini bemntfwana lophakatsi kwemnyaka munye kuya kulengu-18, lona lokungenca yekugula kwengcondvo kanye/nobe kukhubateka emtimbeni, adzinga kunakekelwa ngaso sonkhe sikhatsi.
Tidzingo:
Umuntfu lofaka sicelo kumele kube sakhamuti saseNingizimu Afrika, ngaphandle kwebatali belusiso.
Umuntfu lofaka sicelo kanye nemntfwana kumele bahlale eNingizimu Afrika.
Umntfwana kumele abe phakatsi kwemnyaka munye neminyaka lengu-18 budzala.
Umbiko weluhlolo lwetekwelashwa locinisekisa kukhubateka kumele uniketwe.
Umuntfu lofaka sicelo, unlingani kanye nemntfwana kumele bahlangabetane netidzingo tesivivinyo sekufaneleka, lesingu-R48 000 ngemnyaka semtali kanye na-R17 760 wemntfwana.
Umntfwana lonakekelwako akukafaneli kutsi anakekelwe ngalokuphelele esikhungweni sembuso.
Matisi lonemagabelo lonetinhlamvu letingu-13 wemuntfu lofaka sicelo kanye nesitifiketi sekutalwa lesinetinhlamvu letingu-13 semntfwana kumele kuniketwe.
